Umowa majątkowa małżeńska (tzw. intercyza). Jak świadomie kształtować majątek?

Temat finansów w małżeństwie często budzi skrajne emocje. Dla jednych formalne ustalenia przed ślubem to wyraz braku zaufania, dla innych – dowód dojrzałości. W świetle prawa polskiego, moment zawarcia związku małżeńskiego automatycznie tworzy między małżonkami ustrój zwany ustawową wspólnością majątkową. Nie jest to jednak sytuacja bez wyjścia.

Narzędziem, które pozwala małżonkom dostosować ustrój majątkowy do ich indywidualnych potrzeb, jest umowa majątkowa małżeńska. W mowie potocznej dokument ten powszechnie określa się mianem intercyzy. Warto jednak wiedzieć, że termin „intercyza" jest określeniem historycznym i potocznym – współczesny język prawniczy oraz notariusze posługują się głównie terminem „umowa majątkowa małżeńska".

Jak to działa w praktyce, ile kosztuje i czy jest to decyzja na całe życie? Wyjaśniamy.

1. Umowa przed zawarciem małżeństwa a w jego trakcie

Często spotykamy się z rozróżnieniem na umowy „przedmałżeńskie" i „małżeńskie". Z prawnego punktu widzenia jest to ten sam rodzaj czynności prawnej – umowy majątkowej małżeńskiej. Różnica tkwi jedynie w momencie jej zawarcia:

• Umowa zawarta przed ślubem: Podpisywana przez narzeczonych. Jej skutki prawne (np. powstanie rozdzielności majątkowej) wchodzą w życie z chwilą zawarcia związku małżeńskiego. Jeśli do ślubu nie dojdzie, umowa staje się bezprzedmiotowa.
• Umowa zawarta w trakcie małżeństwa: Może być podpisana w dowolnym momencie trwania związku. Zmienia ona ustrój, który obowiązywał do tej pory (np. znosi wspólność majątkową), ze skutkiem na przyszłość.

Należy pamiętać, że umowy majątkowej nie można zawrzeć z datą wsteczną. Działa ona zawsze od momentu podpisania aktu notarialnego (lub zawarcia małżeństwa).

2. Czy umowa majątkowa jest na zawsze? (Ważne!)

To jedno z najistotniejszych pytań. Odpowiedź brzmi: nie. Umowę majątkową małżeńską zawsze można rozwiązać. Decyzja o wprowadzeniu np. rozdzielności majątkowej nie jest nieodwracalna.

Jeśli małżonkowie dojdą do wniosku, że przyjęty ustrój przestał im służyć, mogą udać się do notariusza i rozwiązać umowę. Co dzieje się w takiej sytuacji? W momencie rozwiązania umowy majątkowej, między małżonkami automatycznie powraca ustawowa wspólność majątkowa (chyba że strony w nowej umowie postanowią inaczej). Od tej chwili to, co małżonkowie zarobią i nabędą, znów staje się ich majątkiem wspólnym.

3. Forma prawna – dlaczego wizyta u notariusza jest niezbędna?

Kodeks rodzinny i opiekuńczy jest w tym zakresie bezwzględny. Aby umowa majątkowa małżeńska była ważna, musi zostać sporządzona w formie aktu notarialnego. Spisanie ustaleń na zwykłej kartce papieru, nawet w obecności świadków, nie wywoła żadnych skutków prawnych.

Notariusz nie tylko sporządza dokument, ale ma obowiązek upewnić się, że obie strony w pełni rozumieją skutki prawne podejmowanej decyzji oraz że działają dobrowolnie, bez przymusu.

4. Modyfikacja wspólności ustawowej – na czym polega?

Domyślnie (ustawowo) niemal wszystko, co małżonkowie nabędą po ślubie, wchodzi do majątku wspólnego. Umowa majątkowa służy do modyfikacji tej zasady. Możemy wyróżnić trzy główne kierunki zmian ustroju:

1. Rozszerzenie wspólności: Do majątku wspólnego włączone zostają składniki, które normalnie stanowiłyby majątek osobisty (np. mieszkanie nabyte przez jednego z małżonków przed ślubem).
2. Ograniczenie wspólności: Z majątku wspólnego wyłączone zostają konkretne kategorie (np. dochody z określonej działalności gospodarczej stają się majątkiem osobistym, a reszta pozostaje wspólna).
3. Rozdzielność majątkowa: Najpopularniejsza forma umowy. Nie powstaje majątek wspólny. Każdy z małżonków posiada swój majątek osobisty, samodzielnie nim zarządza i go pomnaża.

5. Rozdzielność z wyrównaniem dorobków – sprawiedliwy kompromis?

Wiele par obawia się zwykłej rozdzielności majątkowej, ponieważ może ona być niekorzystna dla strony, która zarabia mniej lub poświęca się wychowaniu dzieci. Ustawodawca przewidział rozwiązanie dla takich sytuacji: rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków.

To ustrój hybrydowy. W trakcie trwania małżeństwa małżonkowie funkcjonują tak, jak przy rozdzielności (każdy zarządza swoimi pieniędzmi). Jednak w momencie ustania rozdzielności (np. przy rozwodzie) następuje wyrównanie dysproporcji.

Mechanizm wyrównania Dorobek to wzrost wartości majątku osobistego każdego z małżonków w czasie trwania tego ustroju. Jeśli po latach okaże się, że dorobek męża jest znacznie wyższy niż dorobek żony (np. dlatego, że zajmowała się domem), żona ma prawo żądać zapłaty kwoty wyrównującej tę różnicę. Chroni to stronę słabszą ekonomicznie przy zachowaniu niezależności w trakcie trwania związku.

6. Czy umowa majątkowa chroni przed wierzycielami?

To jeden z częstych powodów zawierania umów majątkowych. Odpowiedź brzmi: tak, ale pod pewnym warunkiem.

Umowa wprowadzająca rozdzielność majątkową jest skuteczna wobec wierzycieli tylko wtedy, gdy wiedzieli oni o jej zawarciu przed powstaniem zobowiązania (długu). Jeśli małżonek zaciągnie kredyt dzisiaj, a umowę u notariusza podpiszecie jutro – bank nadal będzie mógł dochodzić roszczeń z majątku, który byłby wspólny, gdyby umowy nie zawarto.

7. Wpływ umowy na dziedziczenie

Panuje mylne przekonanie, że tzw. intercyza „wydziedzicza" małżonka. To nieprawda. Umowa majątkowa określa, co wchodzi w skład spadku (masy spadkowej), ale nie zmienia ustawowych zasad dziedziczenia.

• Przy wspólności: Po śmierci jednego z małżonków, drugi zachowuje swoją połowę majątku wspólnego, a dziedziczeniu podlega tylko druga połowa (należąca do zmarłego) oraz jego majątek osobisty.
• Przy rozdzielności: Dziedziczeniu podlega cały majątek osobisty zmarłego (który zazwyczaj jest większy niż przy wspólności, gdyż nie był dzielony za życia).

8. Koszty notarialne – ile to kosztuje?

Koszty sporządzenia umowy majątkowej małżeńskiej u notariusza są ściśle regulowane rozporządzeniem (taksa notarialna) i są jednakowe dla większości standardowych umów tego typu.

• Standardowa umowa majątkowa (np. wprowadzająca rozdzielność) to koszt 400 zł netto (plus 23% VAT i opłaty za wypisy aktu).
• Rozwiązanie umowy majątkowej (skutkujące powrotem do wspólności ustawowej) wiąże się z takim samym kosztem jak jej zawarcie – wynosi 400 zł netto (plus 23% VAT i opłaty za wypisy aktu).

Sytuacja zmienia się, gdy wraz z umową majątkową dokonujemy podziału już zgromadzonego majątku (np. przeniesienie własności nieruchomości). Wówczas taksa notarialna zależy od wartości dzielonego majątku.