Odrzucenie spadku u notariusza: na czym polega oświadczenie, jak wygląda czynność notarialna i jakie dokumenty są zwykle potrzebne

Na czym polega odrzucenie spadku

Odrzucenie spadku jest oświadczeniem woli spadkobiercy, że nie przyjmuje on spadku po określonym spadkodawcy. Oświadczenie to składa się w trybie przewidzianym w Kodeksie cywilnym (m.in. art. 1012–1015 k.c.).

Skutek prawny jest zasadniczo taki, że spadkobierca, który skutecznie odrzucił spadek, jest traktowany jak osoba, która nie dożyła otwarcia spadku (otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy). W konsekwencji:

• odrzucający nie nabywa praw i obowiązków wchodzących w skład spadku,
• odrzuca zarówno aktywa, jak i pasywa, które wchodziły w skład spadku po zmarłym,
• co do zasady nie odpowiada za długi spadkowe jako spadkobierca,
• jego udział w dziedziczeniu „nie przepada", lecz zmienia się krąg spadkobierców: do dziedziczenia dochodzą osoby powołane w dalszej kolejności (zależnie od podstawy dziedziczenia).

Termin 6 miesięcy – dlaczego ma kluczowe znaczenie

Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania do spadku (np. że dziedziczy z ustawy albo z testamentu).

W praktyce kancelarie notarialne zwracają uwagę na to, że:

• data śmierci spadkodawcy nie zawsze jest tą samą datą, od której liczy się termin (np. gdy o testamencie ktoś dowiaduje się później),
• znaczenie mogą mieć okoliczności potwierdzające, kiedy i w jaki sposób spadkobierca powziął wiedzę o powołaniu.

Warto przy tym pamiętać, że złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku przedwcześnie może wiązać się z uznaniem takiego odrzucenia za bezskuteczne. Potwierdza to uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2018 roku, III CZP 36/18:

„Złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku przez osobę, w stosunku do której nie rozpoczął jeszcze biegu termin określony w art. 1015 § 1 k.c., jest bezskuteczne".

Z tego względu w praktyce istotne bywa dokładne ustalenie w kręgu rodzinnym, czy osoby powołane do dziedziczenia w pierwszej kolejności rzeczywiście odrzuciły spadek.

Gdzie składa się oświadczenie i dlaczego u notariusza

Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć:

• przed notariuszem (w formie aktu notarialnego),
• przed sądem.

Wybór notariusza bywa podyktowany względami organizacyjnymi (szybsze umówienie terminu, możliwość złożenia oświadczenia bez wszczynania postępowania sądowego), przy zachowaniu wymaganej formy urzędowej.

Jak wygląda czynność notarialna – przebieg i forma

Forma czynności

Odrzucenie spadku przed notariuszem następuje poprzez złożenie oświadczenia w akcie notarialnym. Notariusz działa jako osoba zaufania publicznego i sporządza dokument urzędowy zgodnie z Prawem o notariacie.

Co zwykle obejmuje akt notarialny

Akt obejmuje w szczególności:

• oznaczenie miejsca i daty czynności,
• dane osoby składającej oświadczenie (w tym identyfikacja na podstawie dokumentu tożsamości),
• dane spadkodawcy (w tym informacje z aktu zgonu),
• wskazanie podstawy powołania do spadku (np. dziedziczenie ustawowe albo testament),
• jednoznaczną treść oświadczenia o odrzuceniu spadku,
• podpisy oraz wzmianki formalne przewidziane przepisami.

Wypisy aktu

Po podpisaniu aktu klient otrzymuje wypis (urzędowy odpis) aktu notarialnego. To wypisem najczęściej posługuje się w dalszych czynnościach (np. w postępowaniu spadkowym, w banku).

Co dzieje się po odrzuceniu spadku – zmiana kręgu spadkobierców

Po skutecznym odrzuceniu spadku następuje zmiana kręgu osób, które dziedziczą.

• Przy dziedziczeniu ustawowym najczęściej dochodzi do dziedziczenia przez zstępnych (dzieci, wnuki) osoby, która odrzuciła spadek – wynika to z zasad dziedziczenia ustawowego i skutku „jakby nie dożył".
• Przy dziedziczeniu testamentowym sytuacja zależy od treści testamentu (np. istnienia podstawienia, powołania kolejnego spadkobiercy, przyrostu udziałów), a kancelaria może wymagać wglądu w dokumenty dotyczące testamentu, aby prawidłowo opisać okoliczności w akcie.

To zagadnienie interesuje klientów szczególnie dlatego, że odrzucenie spadku przez jedną osobę może powodować, że kolejne osoby muszą rozważyć złożenie własnych oświadczeń, jeśli również nie chcą dziedziczyć.

Często notariusz może zadać pytanie o to, czy odrzucający spadek nie spodziewa się dziecka. Zgodnie bowiem z art. 927 § 2 Kodeksu cywilnego:

„Dziecko w chwili otwarcia spadku już poczęte może być spadkobiercą, jeżeli urodzi się żywe".

W związku z powyższym jak najbardziej zasadne wydaje się zadanie dosyć osobistego pytania osobie, która w danym momencie odrzuca spadek.

Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego – typowe wymogi formalne

Jeżeli do dziedziczenia dochodzi osoba małoletnia (np. dziecko spadkobiercy, który odrzucił spadek), wówczas oświadczenie w imieniu dziecka składa jego przedstawiciel ustawowy (zwykle rodzic).

W praktyce często pojawia się potrzeba przedstawienia:

• dokumentów potwierdzających umocowanie rodziców jako przedstawicieli ustawowych,
• oraz – w wielu sytuacjach – postanowienia sądu opiekuńczego (sądu rodzinnego) zezwalającego na dokonanie czynności w imieniu małoletniego (ze względu na kwalifikację czynności jako przekraczającej zwykły zarząd majątkiem dziecka).

Kancelarie notarialne zwykle uprzedzają, że bez wymaganej zgody sądu nie zawsze będzie możliwe sporządzenie aktu dotyczącego małoletniego.

Pełnomocnik zamiast osobistego stawiennictwa

Jeżeli spadkobierca nie może stawić się osobiście, możliwe jest działanie przez pełnomocnika, jeżeli pełnomocnictwo:

• ma charakter szczególny (wyraźnie obejmuje złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku),
• jest udzielone w prawidłowej formie (często w formie aktu notarialnego).

Jeśli oświadczenie o odrzuceniu spadku ma zostać złożone przez pełnomocnika, notariusz każdorazowo dokładnie bada pełnomocnictwo i informuje stronę, czy dokument jest wystarczający.

Jakie dokumenty są zwykle potrzebne w kancelarii notarialnej

W zależności od stanu faktycznego kancelaria zazwyczaj prosi o:

• dokument tożsamości osoby składającej oświadczenie (ważny dowód osobisty/paszport),
• odpis aktu zgonu spadkodawcy, przy czym tutaj czasem wystarczająca jest kopia takiego dokumentu - warto wtedy zawsze ustalić tego typu kwestię z Notariuszem,
• jeżeli dziedziczenie wynika z testamentu – informacje/dokumenty dotyczące testamentu (np. wypis testamentu notarialnego, dane o ogłoszeniu testamentu, jeżeli miało miejsce),
• przy małoletnich – dokumenty dziecka (najczęściej jest to akt urodzenia dziecka) oraz (jeżeli wymagane) postanowienie sądu opiekuńczego,
• dodatkowo kancelaria może poprosić o numery PESEL (o ile są znane) oraz dane adresowe, ponieważ usprawniają prawidłowe oznaczenie osób w akcie.

Koszty – o co zwykle pytają klienci

Koszty czynności u notariusza zależą m.in. od liczby składanych oświadczeń, liczby wypisów oraz ewentualnych elementów dodatkowych. Na łączną kwotę składają się zwykle:

• taksa notarialna (w granicach określonych przepisami),
• VAT,
• opłaty za wypisy aktu.

Kancelaria zwykle jest w stanie podać orientacyjny koszt po ustaleniu, kto i w jakim zakresie składa oświadczenie (jedna osoba, małżonkowie, kilka osób, małoletni, pełnomocnik).

Podsumowanie

Odrzucenie spadku u notariusza to formalne złożenie oświadczenia w formie aktu notarialnego, w ustawowym terminie, ze skutkiem w postaci wyłączenia odrzucającego od dziedziczenia i zmiany kręgu spadkobierców. Z perspektywy klientów kancelarii kluczowe są zwykle: termin 6 miesięcy, komplet dokumentów, ewentualna konieczność udziału sądu opiekuńczego przy małoletnich oraz możliwość działania przez pełnomocnika.