Podział majątku po rozwodzie u notariusza – kiedy można go przeprowadzić bez sądu?

Wśród najczęstszych nieporozumień, z jakimi klienci przychodzą do kancelarii, jest przekonanie, że wyrok rozwodowy „załatwia sprawę mieszkania". Tymczasem rozwód kończy małżeństwo i znosi wspólność majątkową, ale sam z siebie nie przesądza, kto ostatecznie otrzyma dom, samochód czy oszczędności. Byli małżonkowie pozostają współuprawnionymi do tego samego majątku – tyle że na innych zasadach niż w trakcie małżeństwa. Zdarza się, że taki stan trwa latami i wychodzi na jaw dopiero przy próbie sprzedaży nieruchomości.

Poniższy artykuł wyjaśnia, kiedy podział majątku wspólnego można przeprowadzić u notariusza zamiast w sądzie, jakiej formy wymaga umowa o podział, co realnie podlega podziałowi oraz jak wygląda przygotowanie do takiej czynności.

Co dzieje się z majątkiem wspólnym po rozwodzie

Z chwilą uprawomocnienia się wyroku rozwodowego ustaje wspólność ustawowa. Majątek, który był nią objęty, nie przestaje jednak istnieć jako całość – zmienia się jego konstrukcja prawna. Do majątku po ustaniu wspólności oraz do jego podziału stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku (art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Każdemu z byłych małżonków przysługuje udział w tym majątku, ale konkretne składniki nadal są wspólne.

Praktyczna konsekwencja jest taka, że do rozporządzenia nieruchomością potrzebne jest współdziałanie obojga. Były małżonek nie może samodzielnie sprzedać wspólnego mieszkania ani obciążyć go hipoteką. Dopóki podział nie zostanie przeprowadzony, każda transakcja wymaga zgodnego udziału dwóch osób, które z reguły nie chcą już prowadzić wspólnych spraw.

Warto dodać, że wspólność może ustać także wcześniej niż rozwód – w razie orzeczenia separacji albo w razie zawarcia umowy majątkowej małżeńskiej wprowadzającej rozdzielność. W takich sytuacjach podział majątku jest dopuszczalny jeszcze w trakcie trwania małżeństwa i przebiega według tych samych reguł.

Trzy drogi podziału

Ustawodawca przewiduje trzy tryby, a wybór między nimi zależy przede wszystkim od tego, czy strony są zgodne.

1. W wyroku rozwodowym. Na wniosek jednego z małżonków sąd może dokonać podziału majątku wspólnego już w wyroku orzekającym rozwód, jednak wyłącznie wtedy, gdy nie spowoduje to nadmiernej zwłoki w postępowaniu (art. 58 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). W praktyce sądy korzystają z tej możliwości rzadko i raczej przy majątkach nieskomplikowanych oraz przy pełnej zgodzie stron.
2. Umownie – u notariusza. Rozwiązanie dla byłych małżonków, którzy potrafią porozumieć się co do składu majątku i sposobu jego podziału. Czynność sprowadza się zwykle do jednej wizyty w kancelarii.
3. W postępowaniu sądowym o podział majątku wspólnego. Droga konieczna wtedy, gdy istnieje spór – o skład majątku, o wartość składników, o rozliczenie nakładów albo o wysokość udziałów. Postępowanie jest odrębne od rozwodowego, wymaga wyceny majątku i trwa zwykle wiele miesięcy.

Kiedy podział u notariusza jest możliwy

Umowny podział wymaga jednoczesnego spełnienia kilku warunków:

• Wspólność majątkowa musi już ustać. W czasie trwania wspólności ustawowej podział majątku nie jest dopuszczalny. Podstawą czynności jest zatem prawomocny wyrok rozwodowy, orzeczenie separacji albo wcześniejsza umowa o rozdzielności majątkowej.
• Strony muszą być zgodne co do składu majątku. Notariusz nie prowadzi postępowania dowodowego i nie ustala, co do majątku należy – opiera się na zgodnych oświadczeniach stron i przedłożonych dokumentach.
• Strony muszą być zgodne co do sposobu podziału. Obejmuje to również wysokość, termin i sposób ewentualnej spłaty.
• Obie strony muszą uczestniczyć w czynności. Osobiście albo przez pełnomocnika. Jeżeli podział obejmuje nieruchomość, pełnomocnictwo musi zostać udzielone w formie aktu notarialnego.

Jeżeli którykolwiek z tych warunków nie jest spełniony, sprawa należy do sądu. Notariusz nie rozstrzyga sporów – dokumentuje zgodną wolę stron i odpowiada za to, by przybrała ona prawidłową formę prawną.

Forma umowy – dlaczego zwykle konieczny jest akt notarialny

Sama umowa o podział majątku wspólnego nie ma ustawowo zastrzeżonej jednej formy. Decyduje to, co wchodzi w skład dzielonego majątku:

• Nieruchomość lub prawo użytkowania wieczystego – wymagana jest forma aktu notarialnego pod rygorem nieważności (art. 158 Kodeksu cywilnego). Umowa zawarta w zwykłej formie pisemnej jest w tym zakresie nieważna i nie przenosi żadnych praw.
• Spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu – również forma aktu notarialnego.
• Udziały w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością oraz przedsiębiorstwo – przyjmuje się formę pisemną z podpisami notarialnie poświadczonymi.
• Pozostałe składniki (samochód, środki na rachunkach, wyposażenie) – forma dowolna, jednak w praktyce obejmuje się je tym samym aktem notarialnym, aby całość rozliczenia znalazła się w jednym dokumencie i nie budziła później wątpliwości.

Ponieważ w większości spraw najcenniejszym składnikiem jest mieszkanie lub dom, forma notarialna nie jest kwestią wyboru, lecz warunkiem skuteczności podziału. Przy tej okazji notariusz sporządza i składa wniosek wieczystoksięgowy, dzięki czemu zmiana właściciela zostaje ujawniona w księdze wieczystej.

Co podlega podziałowi, a co nie

Podziałowi podlega wyłącznie majątek wspólny, czyli przedmioty nabyte w czasie trwania wspólności przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (art. 31 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego) – przede wszystkim wynagrodzenie za pracę, dochody z majątku oraz to, co za nie nabyto.

Poza podziałem pozostaje majątek osobisty każdego z małżonków (art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), a więc m.in. przedmioty nabyte przed zawarciem małżeństwa, nabyte w drodze dziedziczenia lub darowizny (chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej), przedmioty służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb oraz prawa niezbywalne.

Równe udziały i nierówny podział – rozróżnienie, które bywa mylone

Oboje małżonkowie mają co do zasady równe udziały w majątku wspólnym (art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Ustalenie udziałów nierównych, z uwzględnieniem stopnia przyczynienia się do powstania majątku, jest możliwe tylko z ważnych powodów i wyłącznie na drodze sądowej. Notariusz nie ma kompetencji do orzekania w tej kwestii.

Co innego jednak udziały, a co innego sposób podziału. Strony mogą w umowie postanowić, że jedna z nich otrzyma określone składniki bez spłaty na rzecz drugiej – jest to dopuszczalne w granicach swobody umów. Trzeba jednak wiedzieć, że wyraźnie nieekwiwalentny podział bywa oceniany przez organy podatkowe jako częściowo nieodpłatne przysporzenie, dlatego zamiar takiego rozwiązania warto omówić przed czynnością, a nie w jej trakcie.

W praktyce podział przyjmuje jedną z trzech postaci: fizycznego podziału rzeczy, przyznania składnika jednej stronie z obowiązkiem spłaty na rzecz drugiej albo zbycia składnika osobie trzeciej i podziału uzyskanej ceny. Gdy pojawia się spłata, w akcie notarialnym można zabezpieczyć jej wykonanie – najczęściej przez poddanie się egzekucji co do obowiązku zapłaty (art. 777 § 1 pkt 4 Kodeksu postępowania cywilnego) albo przez ustanowienie hipoteki. Jeżeli spłata ma nastąpić jednocześnie z podpisaniem umowy, bezpiecznym rozwiązaniem jest złożenie środków do depozytu notarialnego.

Podział całościowy czy częściowy

Umowny podział nie musi objąć całego majątku. Strony mogą podzielić tylko jeden składnik – najczęściej mieszkanie – i pozostawić resztę na później. Jest to rozwiązanie przydatne wtedy, gdy zgoda co do nieruchomości już istnieje, a rozliczenie pozostałych kwestii wymaga jeszcze czasu.

Umowa powinna wówczas wyraźnie wskazywać, że podział ma charakter częściowy. Brak takiego zastrzeżenia bywa źródłem późniejszych sporów o to, czy strony objęły porozumieniem cały majątek i zrzekły się dalszych roszczeń.

Mieszkanie obciążone kredytem hipotecznym

To pytanie pada w kancelarii niemal w każdej sprawie tego rodzaju i wymaga jednoznacznej odpowiedzi: umowa o podział majątku nie zmienia umowy kredytowej. Podział dotyczy praw majątkowych byłych małżonków między sobą; nie wiąże banku, który nie jest jego stroną. Jeżeli oboje odpowiadają za kredyt, przyznanie mieszkania jednemu z nich nie zwalnia drugiego z długu wobec banku, a hipoteka pozostaje wpisana w księdze wieczystej niezależnie od tego, kto stał się właścicielem.

Zmiana dłużnika wymaga zgody banku i przeprowadzenia odrębnej procedury – przejęcia długu albo aneksu do umowy kredytu, zwykle poprzedzonego zbadaniem zdolności kredytowej osoby, która ma pozostać przy kredycie. Kolejność działań warto ustalić z bankiem przed wizytą u notariusza.

Przygotowanie do wizyty w kancelarii

Zakres dokumentów zależy od składu majątku, ale zestaw podstawowy obejmuje:

• dokumenty tożsamości obojga byłych małżonków;
• odpis wyroku rozwodowego ze stwierdzeniem prawomocności (albo akt notarialny ustanawiający rozdzielność majątkową);
• numer księgi wieczystej nieruchomości oraz dokument stanowiący podstawę jej nabycia;
• przy działkach – dokumenty geodezyjne i zaświadczenia dotyczące przeznaczenia gruntu, wskazane przez kancelarię po ustaleniu stanu prawnego;
• przy spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu – zaświadczenie ze spółdzielni mieszkaniowej;
• informacje o kredycie hipotecznym;
• zgodnie określone wartości składników majątku oraz ustalenia co do spłaty.

Dokładną listę kancelaria przekazuje po wstępnym omówieniu sprawy – to standardowy element przygotowania czynności notarialnej, pozwalający zweryfikować stan prawny przed umówieniem terminu.

Koszty i skutki podatkowe

Wynagrodzenie notariusza jest liczone od wartości majątku objętego podziałem, według stawek określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości, i powiększone o podatek od towarów i usług. Do tego dochodzą opłata sądowa od wniosku wieczystoksięgowego oraz koszt wypisów aktu. Kancelaria podaje pełne zestawienie po zapoznaniu się ze składem majątku i dokumentami – przed wizytą, nie po niej.

Od strony podatkowej podział majątku wspólnego byłych małżonków jest traktowany łagodnie: nie został wymieniony w zamkniętym katalogu czynności objętych podatkiem od czynności cywilnoprawnych, a ekwiwalentny podział nie rodzi obowiązku w podatku od spadków i darowizn. Istotna jest również zasada dotycząca późniejszej sprzedaży: przy odpłatnym zbyciu nieruchomości nabytej w wyniku podziału majątku wspólnego pięcioletni termin liczy się od końca roku, w którym nieruchomość weszła do majątku wspólnego, a nie od daty podziału. Ponieważ jednak ocena skutków podatkowych zależy od okoliczności konkretnej sprawy – zwłaszcza przy podziale nieekwiwalentnym – warto zasygnalizować ten wątek notariuszowi na etapie ustalania treści umowy.

Podsumowanie

Podział majątku po rozwodzie u notariusza jest rozwiązaniem dostępnym wszędzie tam, gdzie byli małżonkowie zachowali zdolność do porozumienia: wspólność już ustała, skład majątku nie budzi sporu, a sposób podziału i ewentualna spłata są ustalone. W zamian za jedną wizytę w kancelarii strony otrzymują dokument urzędowy, na podstawie którego notariusz doprowadza do ujawnienia zmiany właściciela w księdze wieczystej – zamiast wieloetapowego postępowania sądowego.

Granica jest przy tym wyraźna. Notariusz nie rozstrzyga, komu należy się więcej, nie ustala nierównych udziałów i nie ocenia spornych nakładów – te kwestie pozostają zastrzeżone dla sądu. Jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość obciążona kredytem, samą umowę warto zaplanować równolegle z uzgodnieniami z bankiem, ponieważ podział majątku i zmiana dłużnika kredytowego to dwie odrębne sprawy, które muszą zostać przeprowadzone osobno.