Jak wygląda umowa zrzeczenia się dziedziczenia w kancelarii notarialnej: strony, forma i typowe elementy

Umowa zrzeczenia się dziedziczenia to jedna z nielicznych instytucji prawa spadkowego, która pozwala na uregulowanie spraw majątkowych na wypadek śmierci jeszcze za życia przyszłego spadkodawcy. W praktyce notarialnej czynność ta jest często mylona z odrzuceniem spadku, choć są to dwie odrębne instytucje prawne o odmiennych skutkach i czasie dokonywania. Poniższy artykuł przybliża konstrukcję tej umowy, wskazując na jej strony, wymaganą formę oraz kluczowe elementy treści.

Istota umowy zrzeczenia się dziedziczenia

Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, umowa zrzeczenia się dziedziczenia jest zawierana między przyszłym spadkodawcą a osobą należącą do kręgu jego spadkobierców ustawowych.

Kluczowym skutkiem zawarcia takiej umowy jest wyłączenie zrzekającego się od dziedziczenia, tak jakby nie dożył on chwili otwarcia spadku (czyli śmierci spadkodawcy). Konsekwencją tego stanu rzeczy jest nie tylko utrata prawa do udziału w spadku, ale również utrata prawa do zachowku.

Strony umowy: Kto może przystąpić do aktu?

Do zawarcia umowy zrzeczenia się dziedziczenia w kancelarii notarialnej stają dwie strony:

1. Przyszły spadkodawca – osoba, której majątek będzie w przyszłości przedmiotem dziedziczenia.
2. Przyszły spadkobierca ustawowy – osoba, która dziedziczyłaby po spadkodawcy na mocy ustawy (np. małżonek, dziecko, wnuk, rodzeństwo).

Ważne: Umowy tej nie można zawrzeć z osobą obcą (niebędącą spadkobiercą ustawowym) ani ze spadkobiercą powołanym wyłącznie na mocy testamentu (chyba że jest on jednocześnie spadkobiercą ustawowym).

Obie strony muszą posiadać pełną zdolność do czynności prawnych. W przypadku działania przez pełnomocnika, konieczne jest udzielenie pełnomocnictwa szczególnego do zawarcia konkretnie tej umowy, sporządzonego w formie aktu notarialnego.

Forma czynności prawnej: Rygor nieważności

Dla ważności umowy zrzeczenia się dziedziczenia ustawodawca przewidział formę szczególną. Umowa ta musi zostać zawarta w formie aktu notarialnego. Niezachowanie tej formy (np. spisanie umowy na zwykłej kartce papieru, nawet w obecności świadków) skutkuje jej bezwzględną nieważnością – czynność taka nie wywoła żadnych skutków prawnych.

Wizyta w kancelarii notarialnej służy nie tylko zachowaniu formy, ale także weryfikacji tożsamości stron oraz upewnieniu się przez notariusza, że strony w pełni rozumieją skutki prawne podejmowanej decyzji.

Typowe elementy i klauzule umowne

Podczas sporządzania aktu notarialnego, poza standardowymi elementami identyfikującymi strony i notariusza, w treści umowy pojawiają się specyficzne zapisy prawne:

1. Oświadczenie woli o zrzeczeniu się dziedziczenia

Jest to essentialia negotii (element konieczny) umowy. Przyszły spadkobierca składa oświadczenie, że zrzeka się dziedziczenia po przyszłym spadkodawcy, a spadkodawca oświadczenie to przyjmuje.

2. Zakres podmiotowy – sytuacja zstępnych

Jest to kwestia, która najczęściej interesuje klientów. Zgodnie z zasadą ustawową, zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się (jego dzieci, wnuki itd.). Oznacza to, że oni również zostaną wyłączeni od dziedziczenia.

Strony mogą jednak postanowić inaczej. W akcie notarialnym można zawrzeć klauzulę, iż zrzeczenie nie obejmuje zstępnych. Wówczas, w miejsce zrzekającego się spadkobiercy, do dziedziczenia dochodzą jego dzieci lub wnuki. Precyzyjne określenie tego elementu jest kluczowe dla realizacji woli stron.

3. Zrzeczenie się a zachowek

W akcie notarialnym notariusz często poucza strony, że zrzeczenie się dziedziczenia rozciąga się również na prawo do zachowku. Nie ma prawnej możliwości zrzeczenia się "tylko dziedziczenia" z zachowaniem prawa do zachowku w ramach tej konkretnej umowy. Zrzekający się traci status spadkobiercy w całości.

Czy umowę można cofnąć?

Umowa zrzeczenia się dziedziczenia ma charakter trwały, ale nie nieodwracalny. Jej uchylenie jest możliwe, jednak wymaga zgodnego działania obu stron.

Aby przywrócić prawo do dziedziczenia, spadkodawca i zrzekający się muszą zawrzeć nową umowę – umowę o uchyleniu zrzeczenia się dziedziczenia. Również ta czynność musi zostać dokonana w formie aktu notarialnego. Nie jest możliwe jednostronne odwołanie zrzeczenia się (np. w testamencie) ani jednostronne wycofanie się z umowy przez spadkobiercę.

Podsumowanie

Umowa zrzeczenia się dziedziczenia jest precyzyjnym instrumentem planowania spadkowego, pozwalającym na "wyjście" z kręgu spadkobierców ustawowych jeszcze za życia spadkodawcy. Często jest stosowana w sytuacjach, gdy spadkodawca wyposażył finansowo jednego ze spadkobierców za życia (np. poprzez darowizny) i strony wspólnie ustalają, że w zamian za to spadkobierca ten nie będzie rościł praw do pozostałego majątku spadkowego ani zachowku po śmierci spadkodawcy.